Wandeling met Marjolijn Dijkman, Carla Alma en Lotte Jensen
Datum: 22 Juni 2025
Locatie: Polder Breebaart & Johannes Kerkhovenpolder
Tijdstip: 14:00 – 18:00 (inloop vanaf 13:30 met koffie / thee)
Start: Bezoekerscentrum, Dallingeweersterweg 30, 9947 TB, Termunten
Lengte wandeling: 8,5 km.
Beperkte toegang: Graag reserveren voor 18/06. Update: De wandeling is volgeboekt, voor de wachtlijst en om informatie over volgende wandelingen te ontvangen mail: info@wakerslaperdromer.nl
Deelname: gratis
Opmerkingen: Honden zijn niet toegestaan op de route i.v.m. loslopende schapen.

‘Waker, Slaper, Dromer’ is een serie van drie wandelingen die zijn vernoemd naar de oude poëtische namen en functies van dijksystemen in Nederland. Daarbij beschermt de waker als eerste tegen het buitenwater, en vangt de landinwaarts gelegen slaper een eventuele doorbraak op. Achter deze slaper ligt soms nog een dromer. Deze wandelingen worden georganiseerd door beeldend kunstenaar Marjolijn Dijkman als onderdeel van haar WaterLANDS kunstenaarsresidentie (2023-2026). De tweede wandeling uit de serie is met Carla Alma en Lotte Jensen.

Carla Alma


Tijdens de heenwandeling neemt activist en voormalig bestuurder Carla Alma (waterschap Noorderzijlvest en Waddenvereniging) ons mee in de recente, bewogen geschiedenis van het Dollardgebied. Ze werpt licht op een kantelpunt dat zich in de jaren zeventig van de vorige eeuw voltrok: een moment waarop het denken over natuur- en waterbeheer ingrijpend veranderde. De opkomende milieubeweging kwam frontaal in botsing met de gevestigde politieke orde, met name op provinciaal niveau. Het was een tijd van verzet, herbezinning en nieuwe visies op onze omgang met het landschap — een verandering die tot op de dag van vandaag voelbaar is in Polder Breebaart en de omgeving. Welke conflicten speelden er destijds? Hoe drukte de milieubeweging haar stempel op het landschap? En hoe had dit gebied eruit kunnen zien als de geschiedenis een andere wending had genomen?

Lotte Jensen


Tijdens de terugwandeling reflecteert cultuurhistoricus Lotte Jensen op de diepgewortelde wisselwerking tussen mens en water in het Dollardgebied. Eeuwenlang hebben landwinning en dijkdoorbraken het landschap gevormd, getekend door rampen én herstel. Water heeft gemeenschappen niet alleen bedreigd, maar ook verbonden — het bracht verlies, maar ook saamhorigheid. De strijd tegen het water leeft in verhalen, liederen en herinneringen. Soms overwonnen we de waterwolf, soms overweldigde hij ons. Lotte Jensen zal ingaan op hoe deze strijd onze nationale identiteit heeft beïnvloed en hoe de culturele verbeelding van rampen en wederopbouw door de eeuwen heen nieuwe betekenis kreeg. Nu de zeespiegel door klimaatopwarming stijgt, worden we wederom geconfronteerd met onze kwetsbaarheid — en misschien ook met een hernieuwd bewustzijn van wie we zijn, en hoe we willen samenleven met het water?


Wandeling

De Dollard, een van de weinige brakwater-getijdengebieden in Europa, is ontstaan uit storm en water. In de 14e en 15e eeuw teisterden zware stormvloeden de zuidelijke oever van de Eemsmond. Rond 1510 bereikte de Dollard zijn grootste omvang – een uitgestrekt binnenwater. Halverwege de 16de eeuw begon het terugwinnen van land; ongeveer tweederde is nu weer ingepolderd. Tijdens onze gezamenlijke wandeling laten we het landschap tot ons spreken en interpreteren we deze vanuit het perspectief van de slaper in brede zin. De slaper beschermt ons tegen de mogelijke doorbraak van de wakerdijk, maar draagt ook de herinnering aan een verdwenen kustlijn – een echo uit een tijd vóór de laatste inpoldering.

Polder Breebaart

Polder Breebaart werd ingedijkt in 1979 en was het laatst ingepolderde stuk land van Groningen dat ontstond toen in het kader van het Deltaplan een nieuwe zeedijk in de Dollard werd gelegd. Dit gebeurde omdat men een kanaal wilde graven van de aangrenzende Punt van Reide naar de Westerwoldse Aa. De aanleg van dit kanaal werd door protesten van boeren en milieuactivisten tegengehouden. De oude wadgeul in de polder werd heropend met een waterdoorlaat naar het estuarium, en het eerste binnendijkse brakwatergetijdengebied van Nederland ontstond. Wat vertelt dit landschap voor onze veranderende relatie met het water, met het estuarium achter de dijken? Wat vertelt het ons over vroeger – en over wat nog komen kan?

Tijdens haar residentie in Groningen onderzoekt Marjolijn Dijkman verschillende locaties die te maken hebben met ontwikkelingen op het gebied van natuurherstel en ontpoldering in het Eems-Dollard-estuarium. De residentie zal leiden tot een eindpresentatie in het voorjaar van 2027. De evenementen die Dijkman organiseert leggen een verbinding tussen artistiek onderzoek, dijkbouw, ecologie, filosofie en regionale geschiedenis. De wandelingen bieden een diepgaande blik op het landschap met bijdragen van de kunstenaar en verschillende experts met unieke en lokale kennis.


Wie is wie?


Marjolijn Dijkman is kunstenaar en medeoprichter van Enough Room for Space, en woont en werkt in Brussel (BE) & Saint-Mihiel (FR). Ze is een op onderzoek gebaseerde, multidisciplinaire kunstenaar van wie de praktijk zich richt op de punten waar cultuur en andere onderzoeksgebieden elkaar kruisen. Ze maakt o.a. films, installaties, sculpturen en publicaties en doet op dit moment promotieonderzoek aan LUCA – School of Arts Brussels / Universiteit Leuven (2023-2027).


Carla Alma is een milieuactiviste en voormalig actiecoördinator bij de Werkgroep Eemsmond van de Waddenvereniging en waterschapsbestuurder bij Waterschap Noorderzijlvest, en een auteur uit Groningen. Sinds 1974 heeft de Werkgroep Eemsmond van de Waddenvereniging met een niet aflatende werkdruk op de bres gestaan voor natuur, milieu en landschap van het Eems-Dollardgebied. Alma verzette zich als belangrijke woordvoerder van de Werkgroep Eemsmond krachtig tegen de verontreiniging van de bestaande industrie en ageerde tegen plannen om nieuwe vervuilende industrie en haven uitbreidingen te vestigen. Ze publiceerde in 2017 ‘De Dollard, een dijk te ver’, en was van 1982 tot 2004 lid van de redactie van Noorderbreedte.





Lotte Jensen is neerlandica en filosoof uit Nijmegen. Ze werkt als hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis bij de afdeling Nederlandse Taal en Cultuur aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Ze doet onderzoek naar nationale identiteitsvorming, rampverwerking, Nederlandse letterkunde en geschiedenis. Ze publiceerde onder meer ‘Verzet tegen Napoleon’ en ‘Wij en het water. Een Nederlandse geschiedenis’. ‘Wij en het water’ vertelt het verhaal van Hollandse leeuwen, vaderlijke vorsten, inzamelingsacties en solidariteit. Haar meest recente boek gaat over de manier waarop we met catastrofes omgaan in Nederland: ‘Rampen. Een nieuwe geschiedenis van Nederland’.

Wandeling met Marjolijn Dijkman, Eric Brinckmann en Mans Schepers
Datum: 13 oktober 2024
Locatie: startpunt bij parkeerplaats Strandje van Bierum
Tijdstip: 14:00 – 18:00 (inloop vanaf 13:30 met koffie / thee)
Beperkte toegang: Graag reserveren voor 11 oktober 2024
> Update 10/10: De wandeling is volgeboekt, voor de wachtlijst en om informatie over volgende wandelingen te ontvangen mail: info@wakerslaperdromer.nl
Deelname: gratis
(Honden zijn niet toegelaten op de dijk)

‘Waker, Slaper, Dromer’ is een serie van drie wandelingen die zijn vernoemd naar de oude poëtische namen en functies van dijksystemen in Nederland. Daarbij beschermt de waker als eerste tegen het buitenwater, en vangt de landinwaarts gelegen slaper een eventuele doorbraak op. Achter deze slaper ligt soms nog een dromer. Deze wandelingen worden georganiseerd door beeldend kunstenaar Marjolijn Dijkman als onderdeel van haar WaterLANDS kunstenaarsresidentie (2023-2026).

Tijdens haar residentie onderzoekt Dijkman verschillende locaties die te maken hebben met ontwikkelingen op het gebied van natuurherstel en ontpoldering in het Eems-Dollard-estuarium. De residentie zal leiden tot een eindpresentatie in het voorjaar van 2027. De evenementen die Dijkman organiseert leggen een verbinding tussen artistiek onderzoek, dijkbouw, ecologie, filosofie en regionale geschiedenis. De wandelingen bieden een diepgaande blik op het landschap met bijdragen van de kunstenaar en verschillende experts met unieke en lokale kennis. 

Wandeling

Tijdens de gezamenlijke wandeling bekijken we elementen in het landschap. We verkennen de bredere context van het estuarium en interpreteren deze vanuit het perspectief van de waker in brede zin. De Waker vormt een afscheiding tussen het ‘gecontroleerde’ binnenland en ‘ongecontroleerde’ buitendijkse getijdenlandschap. De Dubbele Dijk vormt de komende jaren een nieuwe ‘binnen / buitenruimte’ tussen de waker en een nieuwe slaperdijk waar het zeewater kan binnenstromen. Na eeuwen van inpoldering en de bouw van steeds hogere dijken is dit een moment waarop de zee terug wordt toegelaten. Dit gebeurt gecontroleerd met een getijden duiker, maar het is een keerpunt in onze relatie tot de zee. Hoe beïnvloedt dit nieuw gevormde landschap onze relatie met deze omgeving en het estuarium buiten de dijken? Wat kunnen we leren van dit nieuwe landschap en hoe verhoudt zich dit tot ons verleden met wierdengemeenschappen die in de kwelders leefden?

Mans Schepers
Tijdens de heenwandeling op de dijk duiken we in het verleden met botanisch archeoloog Mans Schepers, specialist op het gebied van wierdengemeenschappen en de geschiedenis van kustlandschappen. De wakerdijk bij de Dubbele Dijk is gebouwd op restanten van het verdwenen wierdedorp Watum. Hoe leefden de wierdenbewoners, en wat kunnen we leren van hun manier van leven met de getijden? Wat voor manieren hadden ze om het water te weren en hun leefomgeving veilig te houden? En wat voor gewassen teelden ze op en rond de wierden en zouden die nu weer terug geteeld kunnen worden?

Eric Brinkmann

Tijdens de terugwandeling met landschapsfilosoof Eric Brinckmann denken we na over onze relatie tot het kustlandschap bij de Dubbele Dijk. Brinckmann verbindt dit nieuw gevormde landschap met historische thema’s en laat zien hoe mensen in de loop der eeuwen zich hebben verhouden tot de natuurlijke en gecultiveerde ruimte. Hoe is onze relatie tot de natuur door de tijd heen veranderd in Nederland? Wat zegt het hedendaagse watermanagement in de kustgebieden over onze huidige relatie tot de natuur?

De activiteit vindt zoveel mogelijk buiten plaats met na afloop een hapje en een drankje.

Wie is wie?

Marjolijn Dijkman is kunstenaar en medeoprichter van Enough Room for Space, en woont en werkt in Brussel (BE) & Saint-Mihiel (FR). Ze is een op onderzoek gebaseerde, multidisciplinaire kunstenaar van wie de praktijk zich richt op de punten waar cultuur en andere onderzoeksgebieden elkaar kruisen. Ze maakt o.a. films, installaties, sculpturen en publicaties en doet op dit moment promotieonderzoek aan LUCA – School of Arts Brussels / Universiteit Leuven (2023-2027).

Eric Brinckmann studeerde rechten en filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, en was onder andere docent aan de Academie voor Architectuur en Stedenbouw Tilburg en gastdocent aan de Universiteit voor Humanistiek. Hij werkte aan landschapsprojecten voor Wageningen Universiteit. Op dit moment is hij directeur van landgoed Het Lankheet in Overijssel. Brinckmann publiceert regelmatig over landschapsfilosofie, waaronder het boek ‘Filosofische wandelingen’ (2015), dat genomineerd werd voor de Jan Wolkersprijs.

Mans Schepers is archeobotanicus en als universitair docent werkzaam bij het kenniscentrum landschap van de Rijksuniversiteit Groningen. Zijn werk richt zich op de complexe interacties tussen mensen en de natuurlijke omgeving in dynamische kustlandschappen, vooral die van de Nederlandse en Duitse kustkwelders. Hij onderzoekt de huidige perceptie (en presentatie) van menselijk gedrag in het verleden. Schepers is ook betrokken bij ‘Living Dikes’ en bij projecten die kunst en de omgeving verbinden.